Uzależnienie od hazardu: Jak pomóc bliskiemu i chronić rodzinę?

Ten artykuł ma na celu dostarczenie kompleksowego przewodnika dla osób, które mierzą się z problemem uzależnienia od hazardu u bliskiej osoby. Znajdziesz tu praktyczne wskazówki dotyczące zrozumienia mechanizmów nałogu, skutecznej komunikacji, stawiania granic oraz sposobów szukania profesjonalnej pomocy, zarówno dla hazardzisty, jak i dla siebie.

Zrozumienie problemu: Kiedy zabawa staje się chorobą?

Kiedy w życiu bliskiej osoby pojawia się problem z hazardem, często pierwsze, co przychodzi nam na myśl, to brak silnej woli czy nieodpowiedzialność. Z mojego doświadczenia wiem jednak, że to znacznie bardziej złożona kwestia. Uzależnienie od hazardu to podstępna choroba, która wymaga zrozumienia, aby móc skutecznie pomóc.

To nie brak silnej woli: Jak działa mechanizm uzależnienia od hazardu?

Uzależnienie od hazardu to choroba behawioralna, a nie po prostu kwestia słabej woli czy złego charakteru. Mechanizm jej działania jest podobny do innych uzależnień mózg dąży do powtórzenia przyjemnych doznań, ignorując przy tym negatywne konsekwencje. Osoba uzależniona doświadcza obsesyjnego myślenia o grze, traci kontrolę nad czasem i pieniędzmi przeznaczanymi na hazard, a także odczuwa potrzebę zwiększania stawek, aby osiągnąć ten sam poziom ekscytacji. Co ważne, w przeciwieństwie do uzależnień od substancji, hazard nie daje widocznych objawów fizycznych, co często utrudnia jego rozpoznanie i sprawia, że problem narasta w ukryciu. To właśnie brak fizycznych symptomów sprawia, że bliscy często długo nie zdają sobie sprawy z powagi sytuacji.

Sygnały alarmowe, których nie można ignorować: Jak rozpoznać, że bliski ma problem?

Rozpoznanie problemu to pierwszy, często najtrudniejszy krok. Istnieje jednak szereg sygnałów, które powinny wzbudzić naszą czujność. Oto na co moim zdaniem warto zwrócić szczególną uwagę:

• Obsesyjne myślenie o grze: Ciągłe planowanie kolejnych sesji, wspominanie poprzednich wygranych i przegranych, które dominują w rozmowach i myślach.
• Utrata kontroli: Niezdolność do ograniczenia czasu lub pieniędzy przeznaczanych na hazard, mimo wcześniejszych postanowień i prób.
• Zwiększanie stawek: Potrzeba grania za coraz większe sumy, aby osiągnąć ten sam poziom ekscytacji i „kopa”.
• Granie mimo negatywnych konsekwencji: Kontynuowanie hazardu pomimo narastających problemów finansowych, rodzinnych, zawodowych czy nawet prawnych.
• Zaniedbywanie obowiązków: Rezygnacja z pracy, szkoły, hobby lub spotkań towarzyskich na rzecz hazardu, co prowadzi do pogorszenia jakości życia.
• Wycofywanie się z życia społecznego: Izolacja od rodziny i przyjaciół, unikanie rozmów o problemach, często w obawie przed oceną.
• Kłamstwa: Ukrywanie skali problemu, oszukiwanie bliskich w kwestii wydanych pieniędzy lub czasu spędzonego na grze.
• Pożyczanie pieniędzy na grę: Zaciąganie długów u znajomych, rodziny, w bankach czy parabankach w celu kontynuowania hazardu lub spłacania poprzednich zobowiązań, co prowadzi do spirali zadłużenia.

Od euforii do rozpaczy: Cztery fazy uzależnienia, które musisz znać.

Uzależnienie od hazardu rozwija się stopniowo, przechodząc przez charakterystyczne fazy. Zrozumienie ich pomoże Ci lepiej zidentyfikować, na jakim etapie znajduje się bliska osoba i jakie działania podjąć.

1. Faza zwycięstw: Na początku granie jest okazjonalne, a wygrane powodują silne emocje i euforię, dając poczucie kontroli i wiarę w swoje szczęście. Osoba czuje się pewna siebie, wierzy, że ma system i może pokonać kasyno.
2. Faza strat: Gracz zaczyna przegrywać coraz większe sumy, próbuje się "odegrać", co niestety prowadzi do pogłębiania się długów. Pojawiają się pierwsze kłamstwa, ukrywanie problemu i zaciąganie pożyczek, aby pokryć straty.
3. Faza desperacji: Hazard przejmuje kontrolę nad życiem. Pojawiają się ogromne długi, problemy rodzinne (kłótnie, rozstania) i zawodowe (utrata pracy). Osoba uzależniona może posunąć się do czynów nielegalnych, by zdobyć pieniądze na grę. Często towarzyszy temu silne poczucie wstydu i winy, ale także bezsilności.
4. Faza utraty nadziei: To najtrudniejszy etap, charakteryzujący się całkowitą utratą wiary w możliwość wyjścia z nałogu. Może to prowadzić do głębokiej depresji, myśli samobójczych i sięgania po inne używki jako formę ucieczki od rzeczywistości. Osoba czuje się wówczas bezradna i osamotniona, często odcięta od wsparcia bliskich.

Zrozumienie tych faz jest kluczowe, aby wiedzieć, że problem jest poważny i wymaga profesjonalnej interwencji. Przejdźmy teraz do tego, jak zainicjować tę trudną, ale niezbędną rozmowę.

Pierwsza i najtrudniejsza rozmowa: Jak skutecznie dotrzeć do osoby uzależnionej?

Inicjowanie rozmowy o uzależnieniu od hazardu jest niezwykle trudne. Wymaga odwagi, empatii i strategicznego podejścia. Pamiętaj, że celem nie jest oskarżanie, lecz wyrażenie troski i zaoferowanie pomocy.

Wybór odpowiedniego momentu: Kiedy i gdzie rozmawiać, by zostać wysłuchanym?

Wybór odpowiedniego momentu i miejsca to klucz do sukcesu pierwszej rozmowy. Podkreślam to zawsze moim pacjentom i ich rodzinom: rozmowa powinna odbyć się w spokojnym miejscu i czasie, gdy osoba uzależniona nie jest pod wpływem silnych emocji związanych z grą, nie jest zmęczona ani zestresowana. Unikaj sytuacji, gdy jest pod wpływem alkoholu czy innych substancji. Idealnie, gdy rozmowa odbędzie się w atmosferze prywatności, bez pośpiechu i świadków, którzy mogliby rozpraszać lub stwarzać dodatkowe napięcie. Celem jest stworzenie bezpiecznej przestrzeni, w której bliski poczuje się wysłuchany, a nie atakowany.

Mów o faktach i uczuciach, nie oceniaj: Siła "komunikatu Ja" w praktyce.

Zamiast oskarżać, skup się na swoich uczuciach i konkretnych faktach. To jest właśnie siła "komunikatu Ja". Na przykład, zamiast "Znowu wszystko przegrałeś i zrujnowałeś nam życie!", powiedz: "Boję się i martwię, kiedy widzę nasze rosnące długi i wiem, że to przez hazard. Czuję się bezradny/a, widząc, jak to wpływa na naszą rodzinę." Podkreśl, że należy opierać się na konkretnych przykładach wpływu hazardu na rodzinę i relacje, bez moralizowania czy wygłaszania osądów. Celem jest wyrażenie troski i pokazanie konsekwencji, a nie wywołanie poczucia winy, które może prowadzić do obrony i zamknięcia się w sobie. Pamiętaj, że szczerość, połączona z empatią, otwiera drogę do dialogu.

Najczęstsze błędy, które zamykają drogę do dialogu: Czego absolutnie unikać?

W tak delikatnej sytuacji łatwo o błędy, które mogą pogorszyć sytuację. Z mojego doświadczenia wynika, że należy unikać:

• Oskarżania i moralizowania: Unikaj zwrotów typu "Jesteś beznadziejny", "Jak mogłeś to zrobić?", "To tylko twoja wina". Takie słowa tylko wzmacniają poczucie wstydu i opór.
• Szantażu emocjonalnego: Nie stawiaj ultimatum, którego nie jesteś w stanie lub nie zamierzasz spełnić. Unikaj gróźb, które mogą tylko zwiększyć opór i zniszczyć resztki zaufania.
• Rozmowy pod wpływem silnych emocji: Gdy jesteś zły, sfrustrowany lub zrozpaczony, poczekaj, aż emocje opadną. Rozmowa w afekcie rzadko przynosi pozytywne rezultaty, a często eskaluje konflikt.
• Oczekiwania natychmiastowej zmiany: Uzależnienie to długotrwały proces, a decyzja o leczeniu wymaga czasu. Nie naciskaj na natychmiastowe rozwiązania, bądź cierpliwy/a.
• Minimalizowania problemu: Nie mów "To tylko gra", "Inni mają gorzej". To bagatelizuje cierpienie osoby uzależnionej i jej bliskich, sprawiając, że czuje się niezrozumiana.
• Pamiętania o przeszłości: Skup się na teraźniejszości i przyszłości. Wyciąganie starych błędów tylko pogłębi poczucie winy i zniechęci do zmiany.

Po pierwszej rozmowie, niezależnie od jej wyniku, często pojawia się pytanie: co dalej? Jak chronić siebie i rodzinę, nie podtrzymując jednocześnie nałogu? To właśnie omówimy w kolejnej sekcji.

Koniec z błędnym kołem: Jak postawić granice i chronić rodzinę?

Jednym z najtrudniejszych, ale i najważniejszych aspektów radzenia sobie z uzależnieniem bliskiej osoby, jest nauczenie się stawiania granic. To działanie, które chroni zarówno Ciebie, jak i paradoksalnie, stwarza realną szansę dla osoby uzależnionej na podjęcie leczenia.

Dlaczego spłacanie długów hazardzisty tylko pogłębia problem?

Wielokrotnie widziałem, jak bliscy, kierowani miłością i troską, spłacają długi hazardzisty. Niestety, choć wydaje się to aktem miłości, w rzeczywistości jest to mechanizm "ułatwiania" nałogu (ang. enabling). Ratowanie finansowe uniemożliwia osobie uzależnionej doświadczenie pełnych, negatywnych konsekwencji swoich działań. To właśnie te konsekwencje są często kluczowe do podjęcia decyzji o leczeniu i wzięcia odpowiedzialności za swoje życie. Spłacanie długów wysyła sygnał, że bliscy zawsze "posprzątają bałagan", co utrwala błędne koło nałogu i sprawia, że hazardzista nie widzi realnej potrzeby zmiany.

Rozdzielność majątkowa i ochrona domowego budżetu: Konkretne kroki prawne i finansowe.

Ochrona finansowa rodziny jest absolutnie priorytetowa. W mojej praktyce często doradzam podjęcie konkretnych kroków:

1. Ustanowienie rozdzielności majątkowej: To formalny sposób na zabezpieczenie majątku jednego z małżonków przed długami drugiego. Może być ustanowiona u notariusza (intercyza) lub, w przypadku braku zgody, przez sąd. To bardzo ważny krok, który chroni wspólny dorobek.
2. Oddzielne konta bankowe: Załóżcie osobne konta i zarządzajcie finansami w sposób, który uniemożliwia dostęp do wspólnych środków osobie uzależnionej. Warto również rozważyć zablokowanie dostępu do kart kredytowych czy limitów debetowych.
3. Zabezpieczenie dokumentów: Schowaj ważne dokumenty (dowody osobiste, karty płatnicze, akty własności, książeczki oszczędnościowe) w bezpiecznym miejscu, do którego hazardzista nie ma dostępu. Niestety, w fazie desperacji, osoby uzależnione są zdolne do wielu czynów, aby zdobyć pieniądze na grę.
4. Odrzucenie spadku lub przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza: W przypadku śmierci osoby uzależnionej z długami, rodzina może zabezpieczyć się przed ich dziedziczeniem. Można odrzucić spadek w całości (w ciągu 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule dziedziczenia) lub przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza odpowiedzialność za długi tylko do wysokości aktywów spadku.
5. Upadłość konsumencka dla hazardzisty: Warto wiedzieć, że dla osoby, która podjęła leczenie, sądy coraz częściej traktują patologiczny hazard jako chorobę. Może to być podstawa do oddłużenia poprzez ogłoszenie upadłości konsumenckiej, pod warunkiem przedstawienia dokumentacji medycznej i dowodów na podjęcie terapii. To szansa na nowy start, ale tylko dla tych, którzy aktywnie walczą z nałogiem.

Nie jesteś odpowiedzialny/a za jego/jej nałóg: Jak przestać być "ratownikiem"?

To jest moim zdaniem jedna z najważniejszych lekcji dla bliskich. Musisz uświadomić sobie, że nie jesteś odpowiedzialny/a za nałóg osoby uzależnionej, ani za jej decyzje. Bliscy często wpadają w pułapkę współuzależnienia, nieustannie próbując rozwiązywać problemy hazardzisty, co tylko podtrzymuje jego nieodpowiedzialność. Pozwolenie osobie uzależnionej na wzięcie odpowiedzialności za własne życie i leczenie, choć trudne i bolesne, jest kluczowe dla jej zdrowienia i dla zdrowia psychicznego bliskich. Uświadomienie sobie, że nie można "wyleczyć" kogoś, kto sam nie chce pomocy, jest pierwszym krokiem do zmiany własnego zachowania i odzyskania kontroli nad własnym życiem.

Skoro wiemy już, jak postawić granice, pora przyjrzeć się, gdzie szukać profesjonalnej pomocy, gdy bliski zdecyduje się na leczenie.

Droga do zdrowia: Gdzie szukać profesjonalnej pomocy w Polsce?

Decyzja o podjęciu leczenia to milowy krok. Ważne jest, aby wiedzieć, gdzie szukać wsparcia i jakie formy pomocy są dostępne w Polsce. Jako specjalista, zawsze podkreślam, że profesjonalna pomoc jest niezbędna.

Terapia indywidualna, grupowa czy ośrodek zamknięty? Przegląd skutecznych form leczenia.

W Polsce dostępne są różne formy terapii, dostosowane do stopnia zaawansowania uzależnienia i indywidualnych potrzeb:

• Psychoterapia indywidualna: Pozwala na głęboką pracę nad przyczynami uzależnienia, przepracowanie traum, naukę strategii radzenia sobie z pokusą i budowanie zdrowych mechanizmów. Jest to przestrzeń do otwartej rozmowy z terapeutą.
• Terapia grupowa: Oferuje wsparcie rówieśnicze, poczucie wspólnoty i możliwość dzielenia się doświadczeniami z osobami, które przechodzą przez podobne trudności. W grupie łatwiej jest przełamać poczucie izolacji i wstydu.
• Terapia ambulatoryjna: Zarówno terapia indywidualna, jak i grupowa mogą być prowadzone w trybie ambulatoryjnym, co oznacza regularne dojazdy na sesje terapeutyczne, przy jednoczesnym kontynuowaniu codziennego życia.
• Ośrodki zamknięte (stacjonarne): Intensywna terapia stacjonarna, często zalecana w zaawansowanych stadiach uzależnienia, gdy konieczne jest odcięcie się od środowiska sprzyjającego grze. Oferuje kompleksowe wsparcie przez całą dobę, w bezpiecznym i kontrolowanym środowisku.

Warto wspomnieć, że w leczeniu uzależnień behawioralnych, takich jak hazard, szczególnie skuteczny jest nurt poznawczo-behawioralny (CBT), skupiający się na zmianie myśli i zachowań prowadzących do nałogu.

Anonimowi Hazardziści (AH): Jak działają mityngi i dlaczego warto spróbować?

Mityngi Anonimowych Hazardzistów (AH) to niezwykle cenne grupy wsparcia dla osób uzależnionych. Działają w oparciu o Program Dwunastu Kroków, oferując wzajemne wsparcie, dzielenie się doświadczeniami i budowanie nowego życia bez hazardu. Podkreślam zawsze ich kluczowe cechy:

• Anonimowość: Gwarantuje bezpieczeństwo i swobodę wypowiedzi.
• Wzajemne wsparcie: Uczestnicy rozumieją się nawzajem, co zmniejsza poczucie osamotnienia.
• Bezpłatny i otwarty charakter: Każdy, kto chce przestać grać, może dołączyć bez żadnych opłat czy skierowań.

AH nie jest terapią w ścisłym sensie, ale jej niezwykle ważnym uzupełnieniem, oferującym stałe wsparcie w utrzymaniu abstynencji. Zdecydowanie zachęcam do spróbowania mityngów to często pierwszy krok do trwałej zmiany.

Sprawdzone placówki i telefony zaufania: Gdzie znaleźć bezpłatne wsparcie?

W Polsce istnieje wiele miejsc, gdzie można uzyskać bezpłatną pomoc:

• Telefon zaufania: Pod numerem 801 889 880, prowadzonym przez Instytut Psychologii Zdrowia, można uzyskać anonimowe wsparcie i informacje. To doskonałe miejsce na pierwszy kontakt.
• Poradnie online: Wiele poradni online, finansowanych ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych, oferuje bezpłatne konsultacje i wsparcie. To wygodna forma pomocy dla osób, które nie mogą lub nie chcą od razu udać się na spotkanie stacjonarne.
• Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom: Na stronie KCPU (www.kcpu.gov.pl) można znaleźć aktualną bazę sprawdzonych ośrodków leczenia uzależnień w całej Polsce. To wiarygodne źródło informacji.
• Leczenie refundowane przez NFZ: Warto wiedzieć, że leczenie uzależnień behawioralnych jest często refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia i nie wymaga skierowania. To znacznie ułatwia dostęp do profesjonalnej pomocy.

Pamiętaj, że w tej trudnej sytuacji nie tylko osoba uzależniona potrzebuje wsparcia. Ty, jako bliski, również musisz zadbać o siebie. O tym, jak to zrobić, opowiem w kolejnej części.

Ty też potrzebujesz wsparcia: Jak zadbać o siebie w tej trudnej sytuacji?

Życie z osobą uzależnioną to ogromne obciążenie emocjonalne. Często bliscy tak bardzo skupiają się na problemie hazardzisty, że zapominają o własnym zdrowiu psychicznym. Z mojego doświadczenia wiem, że zadbanie o siebie jest równie ważne, co wspieranie osoby uzależnionej.

Czym jest współuzależnienie i czy ten problem dotyczy również Ciebie?

Współuzależnienie to zespół zachowań i postaw, które rozwijają się u osób bliskich uzależnionemu. Charakteryzuje się ono lękiem, wstydem, poczuciem winy, bezradnością, a także nadmierną kontrolą, poświęcaniem się i zaniedbywaniem własnych potrzeb. Bliscy często stają się "ratownikami", którzy próbują kontrolować sytuację, rozwiązują problemy hazardzisty, a jednocześnie odczuwają głębokie poczucie winy, że "nie potrafili pomóc". Życie z osobą uzależnioną może prowadzić do tego stanu, a rozpoznanie go jest pierwszym krokiem do pomocy sobie i odzyskania równowagi emocjonalnej. Jeśli czujesz, że Twoje życie kręci się wokół problemu bliskiego, a Twoje własne potrzeby są na drugim planie, prawdopodobnie dotyczy Cię współuzależnienie.

Grupy wsparcia dla rodzin (Gam-Anon): Dlaczego rozmowa z innymi, którzy Cię rozumieją, jest tak ważna?

Grupy wsparcia Gam-Anon są przeznaczone dla rodzin i przyjaciół osób uzależnionych od hazardu. To miejsca, gdzie bliscy mogą dzielić się swoimi doświadczeniami, uczuciami i strategiami radzenia sobie w bezpiecznej, anonimowej atmosferze. Rozmowa z innymi, którzy przechodzą przez podobne trudności, pomaga zmniejszyć poczucie izolacji, zrozumieć problem i znaleźć siłę do działania. W Gam-Anon uczysz się, że nie jesteś sam/a, że Twoje uczucia są normalne i że istnieją sposoby na odzyskanie spokoju i równowagi. Podobnie jak AH, Gam-Anon nie jest terapią, lecz cennym uzupełnieniem i źródłem wsparcia, które pomaga odzyskać perspektywę i siłę do działania.

Terapia dla bliskich: Kiedy warto, abyś Ty również poprosił/a o pomoc specjalistę?

Terapia indywidualna dla bliskich jest wskazana, gdy czujesz, że samodzielne radzenie sobie z sytuacją jest zbyt trudne. Dbanie o własne zdrowie psychiczne jest kluczowe, aby móc skutecznie wspierać osobę uzależnioną i chronić siebie. Terapia może pomóc w przepracowaniu traumy, nauczeniu się stawiania granic, radzenia sobie z trudnymi emocjami (gniewem, lękiem, poczuciem winy, bezsilnością) oraz odzyskaniu poczucia własnej wartości i kontroli nad własnym życiem, niezależnie od wyborów osoby uzależnionej. Pamiętaj, że szukając pomocy dla siebie, dajesz sobie szansę na zdrowsze i spokojniejsze życie.

Życie po rozpoczęciu terapii: Co dalej? Czego się spodziewać?

Rozpoczęcie terapii to początek długiej drogi. Ważne jest, aby bliscy mieli realistyczne oczekiwania i wiedzieli, jak wspierać osobę uzależnioną, jednocześnie dbając o siebie. Proces zdrowienia jest dynamiczny i często bywa wyboisty.

Nawrót choroby to nie porażka: Jak mądrze reagować, gdy problem powraca?

Z mojego doświadczenia wynika, że nawroty są niestety częstą częścią procesu zdrowienia z uzależnienia. Nie oznaczają one porażki, lecz sygnał, że potrzebne jest ponowne wzmocnienie działań terapeutycznych. W takiej sytuacji bliscy powinni reagować bez paniki, z ponownym, konsekwentnym stawianiem granic, ale także z motywowaniem do powrotu na ścieżkę leczenia i kontaktu ze specjalistą lub grupą wsparcia. Ważne jest, aby nie wracać do starych, nieskutecznych wzorców zachowań, takich jak spłacanie długów czy ukrywanie problemu. Nawrót to lekcja, a nie koniec drogi.

Przeczytaj również: Uzależnienie od alkoholu: Jak zacząć walkę i wygrać?

Budowanie zaufania na nowo: Jak wspierać bliskiego w zdrowieniu, nie przejmując kontroli?

Odbudowa zaufania to proces długotrwały i wymagający ogromnej cierpliwości. Doradzam, aby wspierać osobę uzależnioną w zdrowieniu, jednocześnie unikając nadmiernej kontroli i pozwalając jej na samodzielność w procesie terapeutycznym. Doceniaj małe sukcesy, utrzymuj otwartą komunikację i wspólnie budujcie nowe, zdrowe nawyki i aktywności. Zaufanie buduje się poprzez konsekwentne działanie i dotrzymywanie obietnic, zarówno ze strony osoby uzależnionej, jak i jej bliskich. To delikatna równowaga między wsparciem a umożliwieniem samodzielnego ponoszenia odpowiedzialności za własne decyzje i postępy w zdrowieniu.